Fotoğraf Sanatçısı Olivo Barbieri: “Fotoğraf hiçbir zaman gerçeği göstermedi.”

1954’te İtalya’nın Carpi kentinde doğan İtalyan fotoğraf sanatçısı Olivo Barbieri, yapılı ve doğal çevreyi; perspektif, ölçek, odak, renk ve ışıkla oynayarak yeniden düzenlediği fotoğraflarıyla tanınıyor. Barbieri’nin fotoğraflarını incelerken, ilk birkaç saniyede bildiğiniz, tanıdığınız bir manzaraya baktığınızı düşünürken, sonraki birkaç dakikayı “bildiğinizi sandığınız” üzerine düşünmekle geçiriyorsunuz. Minyatür maketlere benzeyen kent panoramalarına bakarken akla şu soru geliyor: Bir fotoğraf her zaman gerçeği mi gösterir? Barbieri için sorunun cevabı çok doğal bir şekilde “hayır.”

Barbieri, Türkiye’deki ilk kişisel sergisi Zaman Mekân Geometri ile 19 Eylül’den itibaren Borusan Contemporary’de olacak. Küratörlüğünü Fırat Arapoğlu’nun üstlendiği sergi, sanatçının kırk yılı aşkın sanat pratiğinden beş tematik seriyi bir araya getirirken, Borusan Çağdaş Sanat Koleksiyonu’nun siparişiyle Anadolu’nun antik kentlerine odaklanan eserleri de izleyiciyle buluşturuyor. Sanatçının iki yüzlü tanrı Janus’a benzettiği İstanbul’u konu alan bir eserinin de olduğu sergi öncesinde, kendisiyle üretimi ve görme biçimleri üzerine konuştuk.

Olivo Barbieri 

Yapılı ve doğal çevreyi pratiğinizin odağına almaya, dikkatinizi geniş ölçekli manzaralara yöneltmeye karar verdiğiniz süreci hatırlıyor musunuz? Bu bakış açısını şekillendiren neydi?

İşlerimi 1978’de sergilemeye başladım. Başlangıçta Doğu ve Batı arasındaki çağdaş kentte yapay aydınlatmayla ilgileniyordum. 1990’ların sonlarına doğru, fotoğrafın birebir “gerçeğin portresi” olduğu yönündeki söylemleri duymaktan yorulunca, temsil edilen görüntünün hikayesinin nerede başladığını adeta yazılı bir sayfayı okur gibi anlamamı sağlayan bir görsel sistem geliştirdim. Ancak kısa süre içinde, görünenin ölçekli bir modele, bir makete dönüştüğünü fark ettim. Helikopterleri kullanarak site specific_ serisine başladım ve altmıştan fazla metropolü ve megakenti fotoğrafladım. site specific_, çağdaş kentin biçimi üzerine bir araştırmadır.

Fotoğraflarınızda ölçek ve perspektifle oynayarak, aşina olduğumuz manzaraları neredeyse sürreal görüntülere dönüştürüyorsunuz. Sizin için fotoğraf hangi noktada gerçekliği kaydetmenin ötesine geçerek onu yeniden kurmaya başlıyor?

Fotoğraf, hiçbir zaman  gerçekliğin görüntüsünü kaydetmeye ya da belgelemeye yarayan bir araç olarak ilgimi çekmedi. Beni ilgilendiren şey, Neolitik Dönem'den yapay zeka çağına, imgeler.

Kuşbakışı perspektif, çalışmalarınızda önemli bir rol oynuyor. Yukarıdan bakmak size nasıl bir görme biçimi sunuyor? Bu mesafe, fotoğrafladığınız mekanlarla kurduğunuz ilişkiyi nasıl değiştiriyor?

2003 yılında helikopter kullanmaya başladım. Böylece, değişken bir bakış açısı kullanarak, zorunlu bakış açılarından kaçındım. 

Sergi, antik kentlerden çağdaş metropollere uzanan farklı zaman ve coğrafya katmanlarını bir araya getiriyor. Geçmiş ile bugün arasında bu görsel diyaloğu kurarken, pratiğinizde hafızanın nasıl bir rolü var?

Hafıza, çalışmalarımın merkezinde yer alıyor. Temsil edilen şeyin nesnel bir görünümünü sunmayı değil, onu hatırlama biçimimizi şekillendiren kültürel katmanları aktarmayı amaçlıyorum. İmgelerin imgesi üzerine çalışıyorum.

Olivo Barbieri, Efes Türkiye, 2023, Borusan Çağdaş Sanat Koleksiyonu

Sergide yer alan ve Türkiye’nin antik kentlerine odaklanarak ürettiğiniz çalışmalar, Borusan Contemporary Sanat Koleksiyonu’nun siparişi üzerine gerçekleştirildi. Türkiye’ye ve bu coğrafyanın tarihsel katmanlarına ilk kez bu ölçekte bakmak sizin için nasıl bir deneyimdi?

Time Space Geography, Türkiye’deki dokuz arkeolojik alanı ele alarak site specific_ projesini ideal bir biçimde zenginleştiriyor; Türkiye’nin geçmişte ne denli büyük bir gelecek barındığını görsel olarak ortaya koyuyor.

Daha önce İstanbul’a geldiniz mi? Şehir hakkındaki düşüncelerinizi de duymayı çok isterim.

2011 yılında yeni bir yaklaşımla site specific_ISTANBUL 11 çalışmasını gerçekleştirdim; sergide de bu çalışmadan bir eser yer alıyor. Görüntünün içinde buluşma noktaları ve kırılma alanları oluşturdum. İstanbul, Doğu’ya veya Batı’ya açılan kapı olarak kabul edilebilecek, büyülü ve eşsiz bir şehir. Antik ve çağdaş kentin şeklini alan, iki yüzlü tanrı Janus’a benzetebileceğim, son derece önemli bir figür.

Yapay zekanın ve dijital görüntü üretiminin görsel gerçeklik algımızı hızla dönüştürdüğü bir dönemde, fotoğrafın geleneksel “gerçeği gösterme” rolünü nasıl değerlendiriyorsunuz?

Fotoğraf hiçbir zaman gerçeği göstermedi. Tarih boyunca yalnızca, önceden belirlenmiş bakış açıları ve kavramlar doğrultusunda gerçekliğin imgesini temsil etti. Şimdi ise bunun tam tersi bir süreç yaşanıyor: Bir zamanlar bir fotoğrafik görüntüye eşlik etmesi için bir metin, yani bir açıklama yazılırken, bugün bir görüntü üretmek için önce bir metin, yani bir prompt yazılıyor. Sanat alanında ise resimsel figürasyona hiç beklenmedik bir dönüşe ya da figürasyonun tamamen ortadan kalkışına tanıklık edeceğiz.

Kırk yılı aşkın pratiğiniz boyunca teknolojide ve fotoğraf üretme biçimlerinde önemli değişimlere tanıklık ettiniz. Gelişen teknoloji dünyaya bakışınızı ve fotoğrafla kurduğunuz ilişkiyi nasıl dönüştürdü?

Fotoğraf, insan bedeninin sınırlı kapasitesini genişleten bir tür protez araç gibi işlev görür. Fotoğrafik aygıtın bu niteliği geçtiğimiz yüzyılda Marshall McLuhan gibi filozoflar ve medya teorisyenleri tarafından incelenmiş ve fotoğraf, yalnızca kayıt tutan basit bir araç olarak değil, insanın yapay bir uzantısı olarak ele alınmıştır. 2007 yılına kadar, beraberinde getirdiği tüm kısıtlamalarıyla analog araçlar kullandım ve onları sınırlarına kadar zorladım: Çok uzun pozlamalar, doygun renkler... Dijitalin sonsuz olanakları var; ancak biz farkında olmadan, istemediğimiz kararları verme eğiliminde. Analog ve dijital, birbiriyle kıyaslanamayacak iki farklı mecra.

Olivo Barbieri, Capri, 2013

İşlerinizdeki manzaraların ilk bakışta uyandırdığı hayranlık duygusunun altında bir yabancılaşma hissi de var. İzleyicinin bir görüntüyü hem tanımasını hem de aynı anda ona yabancılaşmasını mı amaçlıyorsunuz?

Hem doğal hem de yoğun biçimde insan eliyle dönüştürülmüş manzaralar, aynı anda hem çekici hem de ürkütücüdür. Bildiğimiz bir şeyi anlamadığımızda ortaya çıkan ilk tepkiler hayranlık ve yabancılaşmadır.

Fotoğraflarınızda “bakmak” ile “görmek” arasında belirgin bir ayrım var. Sergiden ayrılırken izleyicinin gündelik hayata ve çevresindeki manzaralara farklı bir bakışla yaklaşması sizin için ne kadar önemli?

Bakmak çoğu zaman eğlenceli bir eylemdir. Görmek ise görüntüden anladıklarımızın ya da hatırladıklarımızın bir tür tercümesidir. Eğitici olma iddiam yok. Arzum; izleyicinin ilgisini çekmek ve onu, anlamadığı ve hemen çözemediği bir şeyle cezbedilmektir. Sonuçta, her bir görüntüyü üretmek için izlediğim süreç budur.

Olivo Barbieri, site specific_HOUSTON 12

Yılın geri kalanında sizi neler bekliyor? Üzerinde çalıştığınız yeni fotoğraf serileri, projeler ya da sergi fikirleri var mı?

İki önemli proje üzerinde çalışıyorum. Bunlardan biri, Brezilya’nın São Paulo kentine dair yeni bir seri. Bu seri, 2013 yılında ürettiğim işlerle bir diyalog kuruyor. İnsan bazen kendi adımlarının izini yeniden sürmeli. Diğer proje içinse henüz konuşmak için çok erken.

Olivo Barbieri’nin Türkiye’deki ilk kişisel sergisi “Zaman Mekân Geometri” 15 Ağustos 2027 tarihine kadar Borusan Contemporary’de ziyaret edilebilir.