Sanatçı Elif Uras: “İşlerim, kadınların görünmeyen emeğini görünür kılma çabasının bir parçası.”

Elif Uras’ın Galerist’teki dördüncü kişisel sergisi olan Ellerinde Toprak, ilk olarak şiirsel ismiyle sizi galeriye davet ediyor. Sonrasında ise Uras’ın seramikle oluşturduğu naif ve güçlü bir dünyaya adım adım dahil oluyorsunuz. Naiflik seramiğin malzeme olarak kırılgan yapısından, güç ise Uras’ın seramikle oluşturduğu form ve seramik üzerine yaptığı resimlerden, desenlerden geliyor. 

Bu sergideki eserler kadın emeği, dayanışma ve destek temaları etrafında bir araya geliyor. Tam da günümüzün hararetli tartışma ortamına denk gelerek yeni sorulara alan açan bir sergi. Naz Cuguoğlu’nun sergi kataloğu için kaleme aldığı metinde yazdığı gibi “Elif Uras’ın Ellerinde Toprak sergisinde, seramik yüzey hem arşive hem de kehanete dönüşür. Kadınların kuşaklar boyunca sürmüş gündelik ama asli emeği görünmez kalmaz; altınla yeniden vücut bulur; vazolara, tabaklara, sikkelere işlenir ve bakımın, direnişin, direncin mitolojisine dönüşür.”

Elif Uras ile serginin kavramsal çerçevesi, sanatı ve üretimi üzerine konuştuk. 

Ekonomi ve hukuk okuduktan sonra sanat okudunuz. Genelde sanata, özelde ise seramiğe olan ilginiz ve tamamen buna yönelişiniz ne zaman ve nasıl başladı? Bir kırılma noktası var mı hayatınızda bununla ilgili? 

Sanata ilgim her zaman vardı. Bu nedenle suyun akıp yolunu bulması gibi ben de yirmili yaşlarımda kendimi sanat okurken buldum. Belki de asıl kırılma noktası, malzeme olarak tuval yerine seramik üzerine resim yapmaya başlamam oldu. Bu gelişmeyle önümde bambaşka bir ufuk açıldı ve heykelle resim arasında bir alan açabildim kendime.

Fotoğraf: Zeynep Fırat

Galerist’te sanatseverlerle buluşan Ellerinde Toprak başlıklı serginizin kavramsal çerçevesini nasıl kurdunuz? Çok şiirsel bir ismi var serginin, bu isme nasıl karar verdiniz? 

Teşekkür ederim. Sergideki sembolizm ve gündelik hayatı mitleştirerek emeği yüceltme yaklaşımı, daha şiirsel bir ismi gerekli kıldı. Toprak, bir yandan seramik çamurunu ve kili çağrıştırırken, diğer yandan kadın emeğinin toprakla olan ilişkisini işaret ediyor. Aynı zamanda toprak, dünyayla, tabiatla ve arkeolojik olanla da ilişkili. Belleği, geçmişi, zamanın içinden süzülüp gelen emeği ve bilgiyi de barındırıyor. Neredeyse yirmi yıldır seramikle çalışıyorum; İznik’te atölyelerde bulundum. Seramiğin bir sanat ve zanaat olarak ne kadar çok emek gerektirdiği, işlerimde hep vurguladığım bir düşünceydi. Bu sergide de kadın emeğini ve onun sembolik değerini toprak ve altın üzerinden kurguladım.

Ben sizin eserlerinizle ilk defa Zeyrek Çinili Hamam’ın açılış sergisinde karşılaşmıştım. Daha sonra ise oradakilerle benzer formdaki bir eserinizi Pera Müzesi’ndeki bir sergide gördüm. Bu sergideki Büyük Ana eserinizle benzer formdaki işler... Bakınca doğurgan, üretken, güçlü bir kadın beliriyor gözlerimin önünde. Bu form sizin imzanız oldu diyebilir miyiz? Ne anlatmak istiyorsunuz bu Ana formuyla? 

Bizim coğrafyamızdan çıkan tarih öncesi kadın formları, aslında hepimizin bilinçaltında yer eden dişil arketipin kaynaklarından. Bu formlar sadece estetik oldukları için değil, aynı zamanda ilk seramik heykeller olduklarından benim için çok önemli. Büyük Ana adını Jung’un öğrencilerinden Erich Neumann’ın, dişil arketip üzerine yazdığı aynı isimli kitabından alıyor. Neumann orada çok etkileyici bir denklem kuruyor: Kadın = Kap = Beden = Dünya. Bu sergide de tam olarak bu kavramların etrafında dolaşıyorum aslında. Kadın, kap ve beden… Sergi, bunların içini ve dışını dokuyan, ören, dolduran, taşıyan emekle ilgili. 

Altın Günü, 2025, Seramik, sıraltı boya, sır, altın yaldız, Ø 33 cm. Sanatçının ve Galerist’in izniyle. Fotoğraf: Ceren Çalışkan 

Altın Günü isimli eseriniz ise harem gravürlerini anımsattı bana. Ancak bu sefer erkek bakışı değil, female gaze ile hareme bakıyoruz. Doğru mu yorumluyorum? Bu eseriniz hakkında neler söylemek istersiniz? Altın yaldız kullanımı da diğer sergilerinizdeki eserlere göre daha yoğun değil mi bu sergide? Buna dair nasıl bir okuma yapabiliriz?  

Sergideki işleri birbirine bağlayan temel malzeme altın yaldız. Altın, değer unsuru olarak hem Anadolu topraklarıyla hem de coğrafyamızın kadınıyla yakından ilişkili. Tarihsel olarak güç ve iktidar sembolü olduğu için genellikle erkek egemenliğini temsil eden bir yanı var. Ancak bu sergide, o alışılagelmiş çağrışımları tersine çevirerek altını kadın emeğinin sembolik bir karşılığı olarak çerçevelendirdim. Altın Günü tam bu noktada önemli bir yer tutuyor. Çünkü bizim kültürümüzde altın günü sadece bir buluşma değil, aynı zamanda bir mikrofinans mekanizması gibi işliyor. Kadınlar arasındaki dayanışmayı, birbirine destek olma hâlini temsil ediyor. Bu açıdan baktığımızda, kadın emeğinin görünmez ekonomiyle olan bağını da vurguluyor.

Feminist sanat sizin için ne ifade ediyor? İşlerinizi bu bağlamda değerlendirir misiniz? 

Benim için bu konu sadece bir estetik ya da temsil meselesi değil; aynı zamanda bir farkındalık ve sorumluluk alanı. Türkiye’de kayıtlı kadın istihdam oranı yalnızca yüzde 30 civarında. Bu oran erkeklerde, bunun iki katından fazla. Ama bu rakamlar her şeyi açıklamıyor, çünkü kadınlar evde ve kamusal alanda sürekli, çoğu zaman neredeyse karşılıksız bir biçimde çalışıyorlar. Benim işlerim de tam olarak bu görünmeyen emeği görünür kılma çabasının bir parçası. Öte yandan eşitlik, hak ve adaleti hiçe sayan politikalar ve söylemler, kadınların yaşamını daha da zorlaştırıyor. Bu nedenle kadın emeğine, kadınlar arası dayanışmalara, direnişlere ve kooperatif çalışmalarına çok değer veriyorum. Çünkü tüm bunlar, geleceğe dair umut veren yapılaşmalar.

Yakın zamanda Sakıp Sabancı Müzesi’nde İstanbul Bienali paralel sergisi olarak, yüzyılın en önemli feminist sanatçılarından Suzanne Lacy’nin bir sergisi açıldı. Sergideki işlerden birinde bir duvarda ve müzenin çeşitli noktalarında Lacy’nin izleyiciye yönelttiği soruları görüyoruz. Bu serginin kavramsal çerçevesini okuyunca bu sorulardan biri aklıma geldi ve size yöneltmek istiyorum: “Neden kadınlar daha az kazanır?” 

Bu soru bana feminist sanat tarihinin temel taşlarından biri olan Linda Nochlin’in 1971 tarihli Neden Büyük Kadın Sanatçı Yok? başlıklı yazısını hatırlatıyor. Nochlin, bu metninde kadınların sanat tarihindeki yerini sorgularken onların erkeklerle aynı başarı seviyesine ulaşamamasını bireysel eksikliklere değil, sistematik engellere bağlıyor. “Neden kadınlar daha az kazanır?” sorusu da aslında bu eşitsizliklerin güncel bir yansıması. Temsiliyet, görünürlük, emeğin gerçek karşılığını bulamaması benim de işlerimde sorguladıklarım arasında. 

Fotoğraf: Zeynep Fırat

Biraz üretim sürecinizden de bahsetmek istiyorum. Bir ayağınız New York’ta bir ayağınız İstanbul’da. Ancak bu eserlerin yolu bir de İznik’ten geçiyor. Bu üç şehir arasında nasıl bir yaşam ve üretim rutininiz var? 

Üretim sürecim epey göçebe. Seramik üç farklı teknikle üretiliyor: Torna, elle şekillendirme ve kalıpla döküm tekniği. Uzun zamandır Amerika’da torna öğreniyorum. Bu sergide, üç tekniği de harmanladım diyebilirim. İşlerimin bir kısmı elle ürettiğim; tornada çektiğim ve tuval gibi kullandığım tabaklar. İznik ise geleneksel olarak kalıba döküm tekniğiyle çalışıyor. Seramik yüzeyine henüz yaşken ve pişirimler arasında katman katman müdahale ederek daha dokulu yüzeyler yaratmaya çalıştım. Farklı coğrafyalarda önüme açılan pencereler, yeni teknikler ve malzemeler zamanla birbirini beslemeye başladı.

Türkiye’de Füreya Koral’dan Alev Ebuzziya’ya, güçlü bir kadın seramik sanatçısı geleneği var, diyebilir miyiz; ne düşünüyorsunuz bu konu hakkında? 

Gurur duyuyorum. Bu güçlü kadın seramik sanatçı geleneğinin ayak izlerinde yürümek başlı başına bir onur. Füreya Koral, Melike Abasıyanık Kurtiç, Candeğer Furtun gibi isimler üretimleriyle hep öncü oldular. Alev Ebuzziya da öyle, hem eserleri hem de sanatçı olarak duruşuyla hayran olduğum, tanıdığım için çok şanslı hissettiğim bir insan. Kendi jenerasyonumdan ise Yasemin Özcan, Burçak Bingöl, SENA, Nermin Kura gibi seramik sanatçısı arkadaşlarımın işlerini de keyifle takip ediyorum. 

Atölyenizde bir gününüz nasıl geçiyor? Belli ritüelleriniz ya da alışkanlıklarınız var mı? 

Gündelik pratiğim epey hareketli. Çamurun torna, heykel ve fırın aşamaları epey fiziksel bir çaba gerektiriyor. İşlerim heykel ile resim, üç boyut ve iki boyut arasında gidip geldiği için aynı anda farklı aşamalarda üretimi yürütmem gerekiyor. Haftanın yedi günü atölyedeyim; işlerim atölye, fırın ve ev arasında gidip gelirken eşlikçim her zaman radyo, podcast ya da kitap oluyor.

Büyük Ana, 2025, Seramik, sıraltı boya, 76 x 45,5 x 25,5 cm. Sanatçının ve Galerist'in izniyle. Fotoğraf: Barış Özçetin

Şu sıralar neler okuyorsunuz? 

Miranda July’ın All Fours (Dört Ayak Üstünde) ve Louisa May Alcott'un Küçük Kadınlar klasiğini tekrar okuyorum. 

Bu sergiden sonra sizi neler bekliyor? Yeni bir eser ya da sergi üzerinde çalışıyor musunuz? 

Ocak ayında Toronto’daki Gardiner Müzesi’nde bir karma sergiye katılacağım. Eş zamanlı olarak Galerist’te gerçekleşecek bir grup sergisine de işler hazırlıyorum. Bunların dışında, netleşmeyi bekleyen birçok proje sırada bekliyor. Seramik çok aşamalı ve zaman alan bir süreç olduğu için hep üretim hâlindeyim. 

Galerist’te, Kale Grubu’nun “İyi Bak Dünyana” yaklaşımıyla hayata geçirilen Kale Tasarım ve Sanat Merkezi desteğiyle devam eden Ellerinde Toprak sergisini 8 Kasım 2025 tarihine kadar Pazar günleri hariç her gün 11.00 – 19.00 saatleri arasında ziyaret edebilirsiniz.