Moda Tarihine Geçen Sinematik Defileler

John Galliano, “Kıyafet tasarlamakla hikaye anlatmak arasında bir diyalog var; ikisi birbirini besliyor” demişti, moda yazarı Susannah Frankel’a verdiği röportajda. İyi kurgulanmış defileler izleyicide birtakım duyguları harekete geçirir, ekran karşısında izlendiği durumlarda bile. Hatta kıyafetlerin hangi amaca hizmet ettiğini anlamamız için yol da gösterirler. Maison Margiela’nın 2024 İlkbahar/Yaz Artisanal defilesini düşününce Galliano’nun ne demek istediği anlaşılıyor. Hani şu Pat McGrath’ın makyajını nasıl yaptığını herkesin çözmeye çalıştığı, Gwendoline Christie’nin finalde yürüdüğü defile... 2020’lerin en iyi şovlarını sıralayacak olursak birçoğumuzun listesinde yeri hazır. Galliano’nun modaevindeki son defilesi olacağını da o sırada henüz bilmiyorduk. Ocak 2024’te, Paris’te Pont Alexandre III’ün altında gerçekleşen defilenin referansları arasında Brassaï’ın Paris gece hayatını belgelediği fotoğraflar vardı. Korseler, dolgularla büyütülmüş kalçalar, transparan elbiseler ve porselen bebek makyajı başlı başına konuşulacak konulardı. Ama defileyi yeniden açıp izleten şeylerden biri de modellerin hareketleriydi. Herkesin yürüyüşü, tavrı farklıydı. Biri çekingen, diğeri fazlasıyla kendinden emin görünüyordu; duruşları, bakışları, ellerini kullanışları üzerlerindeki kıyafeti nasıl gördüğümüzü değiştiriyordu. Hep söylenen o ki, Galliano defile öncesinde modellerine canlandıracakları kişiler hakkında hikayeler anlatırmış; bir nevi karakter inşası. En popüler modelleri herkes defileye çağırabilir, önemli olan oyunculuk yapabilecek, doğru hissi geçirebilecek kişileri seçebilmekte ya da onlara doğru direktifi verebilmekte.

Fotoğraf: Dior, Getty Images

Galliano, önceki Artisanal koleksiyonlarında sinemacılar ve tiyatrocularla işbirliği yaptı. 2021’de, Olivier Dahan’ın yönettiği A Folk Horror Tale için davetlileri Champs-Élysées’de bir sinemaya çağırdı. Koleksiyonu, fikrini ve senaryosunu kendisinin geliştirdiği bir korku filmiyle tanıtıyordu. Ertesi yıl Cinema Inferno geldi. Imitating the Dog adlı tiyatro topluluğuyla hazırlanan oyunda, kaçak iki sevgilinin hikayesini sahnede takip ediyorduk ve şov eşzamanlı olarak filme alınıyordu. Hazırlıklar yaklaşık bir yıl sürmüş, oyuncular Leeds’de prova yapmıştı. Galliano, pandemide filmle çalışırken öğrendiklerini bir kenara bırakıp alışıldık defile düzenine dönmek istemiyordu. Galliano’nun bir koleksiyon için bütün bu zahmete girmesine şaşırmamalı. Dior’un 1998-99 Sonbahar/Kış couture defilesinde Gare d’Austerlitz’e gerçek bir buharlı tren getiren de oydu. Modeller, “Diorient Express” adı verilen trenden iniyordu. 1999’da Versailles’daki Orangerie’de podyumu su yatağı minderleriyle kaplatmış, 2007’de Dior’un 60’ıncı yıl kutlaması için yeniden Versailles’a gitmişti. Bugün eski defile videolarını izlerken bazen kıyafete bakmayı bırakıp prodüksiyona takıldığımızı itiraf edebiliriz. Bu sinematik defilelerin kimi zaman handikabı kıyafetlerin tartışılmaması.

Fotoğraf: Chanel, Getty Images

Büyük prodüksiyon deyince Karl Lagerfeld’in Chanel için Grand Palais’nin içine kurdurduğu setleri de unutmamak gerekiyor. Chanel’in 2014-15 Sonbahar/Kış defilesinde rafları modaevinin etiketli ürünleriyle dolu bir süpermarket, 2016 İlkbahar/Yaz defilesinde ise bir havaalanı terminali vardı. 2019 İlkbahar/Yaz içinse kumuyla, kıyıya vuran dalgalarıyla kapalı mekana plaj getirilmişti. Sébastien Tellier’nin, Florence Welch’in ya da Lily Allen’ın canlı performansları eşliğinde yürüyen modeller de bu yılların hafızamızda kalan görüntülerinden. Bir kuşağın modaya duyduğu heyecanda bu defilelerin payı var. Belki defilelerin heyecanına kapılıp sektöre adım atmak isteyen birçok genç de olmuştur. Tabii, işin profesyonel tarafına geçince hayal kurmak yerini ekonomik konularla ilgilenmeye de bırakıyor: Bu setlerin kurulması kaç gün sürdü, o tren oraya nasıl geldi, bütçeyi kim onayladı? Defile yapmak zor ve pahalı olsa da birçok bağımsız ya da küçük ölçekli marka için yıllık pazarlama planının önemli bir parçası; sosyal medyada sezon boyunca paylaşılacak içeriğin de kaynaklarından biri. Üstelik sade görünen bir gösterinin faturası da pekala yüksek olabiliyor. Bir sezon defile yapmamak satın almacılar ve editörler tarafından işlerin yolunda gitmediğine yorulabilir.

Fotoğraf: Margiela, Getty Images

Aynı elbiseyi sessiz bir salonda görmekle kalabalık bir sahnede dramatik bir müzik ve ışık altında görmek aynı şey değil. Greta Gerwig, jüri başkanı olduğu Cannes Film Festivali’nin açılış gününde, sarı sıcak güneşin altında Galliano’nun 2024 İlkbahar/Yaz Margiela Artisanal koleksiyonundan bir elbise giydiğinde kıyafetin ruhu bir anda değişmişti. Paris’te gece yarısı ötekileri temsil eden bir şovun parçası, neredeyse Küçük Ev kostümüne dönüşmüştü. Louis Trotter’in ilk Bottega Veneta defilesindeki hareketli fiberglas etekler de kırmızı halıda çekilen durağan imajlardan daha etkileyici görünüyordu. Bir koleksiyon hazırlarken kıyafetlerin nerede, hangi sırayla, nasıl bir müzik eşliğinde görüleceğine karar vermek de işin parçası; ışık değişince kumaşın başka bir özelliğini fark ediyoruz. Bazen defilenin videosunu izledikten sonra fotoğraflarına dönüp “Ben bu kıyafeti böyle hatırlamıyorum” dememiz de bundan (Bu yüzden son zamanlarda kreatif direktörler, showroom’larında müzeleri taklit eden sergileme biçimlerine de başvuruyorlar, ama bu da başka bir yazının konusu).

Lemaire’in 2026 Sonbahar/Kış defilesi de fotoğraflarla yetinmek istemeyeceğimiz şovlardandı. Christophe Lemaire ve Sarah-Linh Tran, Mine Eyes adını verdikleri sunum için tiyatro yönetmeni Nathalie Béasse ile çalıştı. Béasse, kendi yapımı Velvet’ten esinlenen sahnelerle koleksiyonu bir tiyatro oyunu gibi kurguladı. Modellerin nasıl yürüdüğü, nerede durduğu, birbirleriyle nasıl yan yana geldiği de kıyafetler kadar düşünülmüştü. Metro beklerken karşılaştığımız bazı insanlara zihnimizde yeni hikayeler yazdığımız gibi bu karakterleri tanımaya çalışıyorduk. Nasıl hayatları vardı, birbirlerinin nesiydiler? Willy Chavarria’nın aynı sezon Eterno adını verdiği defiledeyse bu meraka canlı müzik eşlik ediyordu. New York sokaklarını hatırlatan sette, bir telefon kulübesi ve üstü açık Cadillac’ın etrafında gelişen aşk hikayesine Mon Laferte ve Lunay’ın performansları eklenince, kendimizi bir müzikal izlerken bulduk. Tıpkı Batı Yakası Hikayesi.

Issey Miyake’deyse dansı izlerken gözümüz ister istemez kumaşa ve nasıl hareket ettiğine gidiyor. Satoshi Kondo’nun 2027 İlkbahar/Yaz defilesinin başında, Tess Voelker liderliğindeki 11 dansçı büyük, açık mavi bir kumaşı birlikte hareket ettiriyordu. Kumaşın hafifliği, kapladığı alan, hareket ettikçe aldığı biçimler seyircinin önünde deneniyordu. Bir defile fotoğrafında göremeyeceğimiz şeyler bunlar. Kıyafetin içinde dönünce, kolunu kaldırınca, hızlanınca ne olduğunu merak ediyoruz. Sunnei ise seyirciye de görev veriyor. 2024 İlkbahar/Yaz defilesinde konukların eline numaralı levhalar tutuşturulmuş, çıkan look’ları puanlamaları istenmişti. Herkesin zaten içinden yaptığı şeyi açık açık yapması bekleniyordu. Biraz yetenek yarışması, biraz moda haftasının kendi alışkanlıklarıyla dalga geçen bir oyun. Satıyorum, sattım. Gerilimi yüksek bir Rus ruleti, biri gözünüzün önünde yaptığınız işi eleştiriyor çünkü.

Kıyafetlerin halihazırda sahip olduğu drama dozunu artıran Alexander McQueen, “Hiçbir şey hissetmeden ayrılıyorsanız, işimi doğru yapmıyorum demektir” demişti. 1996-97 Sonbahar/Kış koleksiyonu Dante için Londra’daki kilise, Christ Church Spitalfields’ı seçmişti. Podyum haç biçimindeydi, ön sırada konukların arasına bir iskelet oturtulmuştu; org sesine kulüp müziği ve silah sesleri karışıyordu. McQueen’in seyirciyi rahat ettirmek gibi bir derdi yoktu. 1999 İlkbahar/Yaz koleksiyonu No. 13’ün finalindeyse Shalom Harlow, beyaz elbisesiyle dönen bir platformun üzerine çıktı. İki endüstriyel robot üzerine boya püskürtürken Harlow’un hareketleri, makinelerle arasında tuhaf bir dansa dönüştü. Elbise seyircinin önünde son halini alıyordu. Harlow daha sonra gençliğinde bale temelli bir eğitim aldığı için mutlu olduğunu söylemişti. Bugün videoyu açtığımızda ne olacağını biliyoruz; yine de Harlow’un robotlara verdiği tepkileri takip ediyoruz. Kill Bill’de Uma Thurman’ın hareketlerini takip etmek gibi.

En başa dönecek olursak… Defileler bir parçayı beğenmemizi sağlayabiliyor; bazen de ilk bakışta anlam veremediğimiz bir tasarımı, içinde yer aldığı hikayeyle birlikte yeniden düşündürüyorlar. Dolayısıyla bir defileyi izlerken aklımıza “Bunu neden giymek isteyelim?” kadar “Bunu paylaşmamız mı bekleniyor?” sorusunun gelmesi de mümkün. Coperni’nin 2023-24 Sonbahar/Kış defilesindeki robot köpekler böyle bir tartışma yaratmıştı. Boston Dynamics’in robotlarından biri Rianne Van Rompaey’in üzerindeki ceketi çekip alıyor, sonra geri veriyordu; bunu yaparken La Fontaine’in Kurt ile Kuzu fablını insanla teknoloji arasındaki ilişkiye uyarlamak istemişlerdi. Fakat herkes ikna olmamıştı. Sosyal medyada robotların koleksiyona ne kattığını sorgulayan ve “gösteriyi” sadece dikkat çekme numarası olarak değerlendiren yorumlar akıp gidiyordu. Bu ilginin ticari karşılığı da olabilir elbette. Dries Van Noten’in yıllarca defilelerini hazırlayan Etienne Russo’nun anlattığı bir hikaye burada akla geliyor. Tasarımcının ellinci defilesinde 500 konuk uzun bir masada yemek yemiş, ardından o masa podyuma dönüşmüştü. Bir sonraki defile için Van Noten’ın isteğiyse Russo’nun Vogue’dan Luke Leitch’e aktardığına göre şuydu: “Sadelik istiyorum, can sıkacak kadar sadelik.” 2005-06 Sonbahar/Kış erkek koleksiyonu için École des Beaux-Arts’da tek bir ışık kaynağı kullandılar. Modellerin gölgeleri podyuma uzanıyor, içtikleri sigaraların dumanı ışıkta görünüyordu. Müzik yerine Paul Auster’ın bir metninin seslendirmesi vardı; hoparlörler konukların yakınına yerleştirilmiş, ses düşük tutulmuştu. O büyük kutlamanın ardından böyle bir defile yapmak da seyirciyi şaşırtmanın bir yoluydu.

Hüseyin Çağlayan’ın defilelerindeyse kıyafeti anlamak için sahnede neler olduğunu takip etmek gerekiyordu. 2000-01 Sonbahar/Kış koleksiyonu Afterwords için kurduğu salonu düşünelim. Sandalyeler ve bir sehpa; ilk bakışta sıradan bir ev düzeni. Sonra modeller sandalye kılıflarını çıkarıp üzerlerine giyiyor, sandalyeleri katlayıp valize dönüştürüyor, en sonunda içlerinden biri sehpanın ortasına girip onu bir etek gibi beline kadar kaldırıyordu. Seyircinin önünde bir ev toplanıyordu. Afterwords’ü performans sanatına yaklaştıran da defile boyunca gerçekleşen bu değişim. Başlangıçta gördüğümüz oda yavaş yavaş boşalıyor, eşyalar oradan ayrılacak insanların üzerinde taşınabilir hale geliyordu. Çağlayan, o ana gelene kadar bizi evini terk etmek zorunda kalmanın ve yanında ne götüreceğine karar vermenin güçlüğüyle karşılaştırmıştı. Finaldeki eteği de bütün bunları düşünerek görüyorduk.

Defilelerin künyelerinde tiyatrodan, operadan, sinemadan tanıdığımız isimlerle karşılaşmamız bu yüzden şaşırtıcı değil. Es Devlin bunlardan biri. Beyoncé ve The Weeknd’in konserleriyle tiyatro ve opera sahneleri arasında çalışan Devlin, Anthony Vaccarello’nun Saint Laurent için hazırladığı 2023 İlkbahar/Yaz erkek defilesinin tasarımında da yer almıştı. Marakeş yakınlarındaki Agafay Çölü’nde suyun içinden yükselen dev ışıklı halkayı hatırlarsınız. Louis Vuitton’un 2020-21 Sonbahar/Kış defilesinde Devlin, kostüm tasarımcısı Milena Canonero ve sahne yönetmeni Francisco Negrin’le çalışmıştı. Beş yüz yılın kıyafetlerini taşıyan 200 kişilik koro, modelleri ve konukları tribünden izliyordu. Ghesquière’nin 2026-27 Sonbahar/Kış için birlikte çalıştığı isimse Severance’ın prodüksiyon tasarımcısı Jeremy Hindle. Hindle, Louvre’un Cour Carrée’sinde yeşil, köşeli biçimlerden oluşan bir arazi kurdu. Doğa ve yolculuk etrafında gelişen koleksiyon, bildiğimiz herhangi bir yere benzemeyen bu manzarada gösteriliyordu.

Marni’de Meryll Rogge’un birlikte çalıştığı sanatçı kolektifi Formafantasma ise daha gündelik mekanlardan yola çıktı. Andrea Trimarchi ve Simone Farresin, Rogge’un 2026-27 Sonbahar/Kış defilesinde ahşap görünümlü paneller, kumaş kaplı oturma yerleri ve gündelik eşyaların resmedildiği aynalar kullandı. Bir apartman girişinden ya da ofisten tanıdık gelebilecek ayrıntılardı bunlar. “Kıyafetler mutfaklarda, ofislerde, sokaklarda da giyiliyor; yalnızca podyumlarda değil.” İşbirliği 2027 İlkbahar/Yaz sezonunda da sürdü; koleksiyondaki kesikler ve açıklıklarla birlikte setin de içyapısı görünür hale getirildi.

Bu defilelerin hazırlanmasında katkısı olan tüm kreatif ekiplere nedenlerini sorduğunuzda muhtemelen herkesin ağzından “Instagram için set yapmıyoruz” cümlesini duyacağız. Yine de o setleri fotoğraflıyor, paylaşıyor, yıllar sonra yeniden açıp bakıyoruz. McQueen’in robotlarını ya da Çağlayan’ın kıyafetlerini modanın seyrini değiştiren anlar olarak listeliyoruz. Bir defilenin böyle akılda kalmasında sorun görmüyorum. Bu sayede Harlow’un elbisesine boyanmadan önceki haliyle aynı gözle bakmıyoruz. Yeniden izlemek istediğim defileler biraz da bunlar.