Rekorlar Kime Ait? Sporun Teknolojiyle Değişen Sınırları

Maratonun hikayesi, efsaneye göre Pers savaşındaki zafer haberini ulaştırmak için Marathon’dan Atina’ya koşan haberci Pheidippides’e dayanıyor. İnsan bedeninin sınırlarını zorlayan bu koşu, yüzyıllar boyunca dayanıklılığın en saf sembollerinden biri olarak görüldü. Ancak bugün maraton parkurlarında yalnızca atletler yarışmıyor; giyim de yarışın görünmez aktörlerinden biri. Asıl tartışma ise şu: Rekorları gerçekten insanlar mı kırıyor, yoksa onların giydiği teknoloji mi?

Bu sorunun en güçlü kırılma noktası, koşu ayakkabılarında yaşanan devrimle geldi. Nike’ın 2017’de piyasaya sürdüğü Vaporfly serisiyle öne çıkan karbon plakalı “super shoe” döneminin, koşu ekonomisini yüzde 3’e yakın oranlarda iyileştirdiği ifade edildi. Bu ayakkabılar her adımda enerjiyi geri veren köpük yapısı ve karbon fiber plakası sayesinde sporcunun daha az güç harcayarak daha hızlı koşmasını sağlıyordu. Kısa sürede art arda maraton rekorları kırıldı ve spor dünyasında “insan sınırının yeniden tanımlandığı” bir dönem başladı.

Çarpıcı örneklerden biri, Eliud Kipchoge’nin 2019’da Viyana’daki INEOS 1:59 Challenge etkinliğinde, Nike’ın prototip “super shoe” modeli Nike Air Zoom Alphafly NEXT% giyerek, iki saatin altında maraton koşan ilk insan olmasıydı. Genç atlet Kelvin Kiptum 2023’teki Chicago Maratonu’nda dünya rekorunu Nike Alphafly 3 ile kırdı. Benzer şekilde Tigist Assefa, 2023 Berlin Maratonu’nda Adidas’ın Adizero serisiyle kadınlar dünya rekorunu etkileyici biçimde geliştirdi. 2026 Londra Maratonu’nda ise Adidas’ın sadece 97 gram ağırlığındaki Adizero Adios Pro Evo 3 ayakkabısını giyen Sabastian Sawe ve ardından Yomif Kejelcha’nın iki saat sınırı altında maratonu ilk ve ikinci sırada bitirmeleri dikkat çekti. Sawe, rekoruyla tarihe geçti.

2024 Paris Olimpiyatları’nda pistlerde çivili yani “super spike” ayakkabılar da görüldü. Modern “super spike” ayakkabılar, karbon fiber plaka, ultra hafif enerji geri dönüş köpükleri ve zemine tutunmayı sağlayan çivili taban yapısını birleştirerek sprinter’lara her adımda daha fazla itiş gücü, daha az enerji kaybı sağlıyor. Atlet Noah Lyles, Paris Olimpiyatları’nda Adidas Prime SP2 ile altın madalya kazanırken; Sha’Carri Richardson Nike Air Zoom Maxfly 2 ile podyuma çıktı. Armand Duplantis ise sırıkla atlamada Puma’nın Nitro teknolojili sırıkla atlama spike modelleriyle olimpiyat altınına ve dünya rekoruna ulaştı.

Mayolar da yüzmede ortalığı toz duman etti. Çoğu kişi yüzücü Michael Phelps’in rekorları alt üst ederken giydiği “süper mayo”yu hatırlıyor. 2008 Pekin Olimpiyatları’nda yüzme branşındaki altın madalyaların yüzde 94’ünün, Speedo LZR Racer mayo giyen sporcular tarafından kazanıldığı iddia edildi. 2008 Pekin Olimpiyatları’nda kırılan 23 dünya rekorunun büyük çoğunluğu bu mayo ile yarışan sporcular tarafından elde edildi. 2009’da ise 90’dan fazla dünya rekoruyla ilişkilendirildi ve kısa sürede sporun en tartışmalı teknolojilerinden biri haline geldi. Kumaş seçiminden dikiş yerleşimine kadar tam vücut mayosuyla ilgili her şey, su vücuda temas ettiğinde oluşan sürükleme kuvvetini azaltmak için özenle tasarlanmasına rağmen daha sonraki araştırmalar “suya temas eden kumaş sürüklemeyi azaltıyor” iddiasını çürüttü. Çünkü söz konusu mayoların etkisi, suyun fiziksel sürüklemesini azaltmaktan çok, vücudu yapay biçimde sıkıştırıp yüzücünün fizyolojik kapasitesini aşan bir performans çıkarmasına dayanıyordu. Dolayısıyla birçok kişi bunu bir teknolojik doping biçimi olarak nitelendirdi. Uluslararası Yüzme Federasyonu (FINA), tam vücut mayolarını 2010’da rekabet sebebiyle yasakladı ve teknoloji ile spor arasındaki sınırı yeniden çizdi.

Atletizm ise farklı bir yol seçti. Dünya Atletizm Federasyonu, teknolojiyi tamamen dışlamak yerine kontrollü şekilde kabul etmeyi tercih etti. Böylece karbon plakalı ayakkabılar yasaklanmasa da belirli kurallar çerçevesine alındı. Bu karar, modern sporun en temel ikilemini de görünür hale getirdi: İlerleme nerede biter, avantaj nerede haksızlığa dönüşür?

Yine de tüm bu tartışmaların merkezinde hâlâ insan bedeni var. Çünkü hiçbir teknoloji tek başına bir olimpiyat finali kazanamıyor. Ayakkabılar koşmuyor, mayolar yüzmüyor. Ancak modern spor dünyasında artık şu gerçek göz ardı edilemiyor: Rekorlar yalnızca kas gücüyle değil mühendislik zekasıyla da yazılıyor. Olimpiyatlar bugün insan kapasitesinin olduğu kadar teknolojik inovasyonun da vitrini haline gelmiş durumda.