Vintage Günlükleri: Tasarımcı Arşivleri ve İkinci El Lüks

Vaktinin bir kısmını çeşitli sitelerde vintage dergi avına çıkarak geçiren biriyim. Sample size olmamanın; 90’ların Helmut Lang’ları ya da Armani’lerinin peşine düşememenin acısını böyle çıkarıyorum da denebilir. Bu yüzden 1974 yılından Alfred Hitchcock’un konuk yayın yönetmenliğini üstlendiği Vogue Fransa sayısı; 1993’te Linda Evangelista’nın kapak olduğu AmericanVogue'un eylül sayısı ya da 1991 Nisan’ındaki Vanity Fair’in kapağındaki kürk mantolu Madonna, koleksiyonumun ve gönlümün en değerlilerinden.

Kıyafetleri, dergileri ya da önemli kitapların ilk basımlarını toplama tutkusu farklı bir dönemin anahtarı. Özellikle o dönemi hiç yaşamamış olanlar için garip bir nostalji hissi taşıyor. Bazen de koleksiyon yapmaya girişerek ürünleri korumak, modası geçtikten sonra da zamana meydan okumalarını sağlamak istiyorsunuz. İnsanların vintage kıyafet toplama psikolojisinin ardında türlü hikayeler var. Geçtiğimiz yaz başına kadar neredeyse üç yıl boyunca Moschino’nun kreatif direktörlüğünü yürüten Adrian Appiolaza için bunun başlıca sebebi, kıyafetlerin nasıl yapıldıklarını anlayabilmek mesela. Appiolaza elbette bir endüstri profesyoneli ve onun hikayesine birazdan döneceğim ama bir diğer sebep de bir başkasının iyi zevkine kısa yoldan erişmek. Yoksa Chloë Sevigny’nin kurduğu vintage pazarın önündeki kuyruk neden birkaç sokak boyunca uzasın? Vestiaire Collective, The RealReal, E-bay, Dolap… Vintage kolay ulaşılabilir oldu, doğru oranda gardırobumuzu daha kişisel hale getirmek için ihtiyacımız olan desteğe de hızlı ulaşıyoruz. Birçoklarının sahip olamayacağı bir şeye sahip olmak, herkes gibi görünmeden harika görünmek demek.

Kadife Ceket: Escada Sport / Kemer, Çiçek Figürlü Kolye: Vintage / Deri Çanta: Chanel / Taş Detaylı Topuklu Ayakkabı: Prada

Bir de elbette yatırım mevzusu var. Maddi olandan bahsetmiyorum, saygı duyduğunuz bir yaratıcının tüm sunduklarından yararlanma iştahı da denebilir buna. Kreatif direktörlerin sandalye kapma yarışına, hızına yetişemiyoruz. Ben bu satırları yazarken ve moda haftaları devam ederken sektörün en büyük dedikodusu Anthony Vaccarello’nun Saint Laurent’dan ayrılacağıydı. Jonathan Anderson-Loewe birlikteliğinin sonuna gelindiği açıklandığında The RealReal’da Loewe aramaları yüzde 488 artmış. Michael Rider’ın Celine’deki ilk koleksiyonundan sonra Celine aramaları yüzde 13 yükselmiş ve Phoebe Philo dönemi Phantom çantaları açısından yeniden hareketlilik kazanılmış. Tasarımcı değiştiğinde bir dönem kapanıyor. Kapanan dönem de bir şekilde sınırlı edisyona dönüşüyor. Siz bu satırları okurken büyük ihtimalle Vaccarello’nun akıbeti de netlik kazanmış olacak; eğer olaylar söylentilerdeki gibi sonuçlanmış ve bir bölümün sonuna gelmişsek, 2016 Saint Laurent koleksiyonundan parçalar revaçta olacaktır.

Rugan Topuklu Ayakkabı: Celine

Bazılarımız için “Netflix and chill” deyimi, yerini “Netflix ve vintage avı”na bıraktı. Bir süredir almaktan en hoşlandığım mesajların başında, nadir parçaları yakalayıp benimle paylaşan arkadaşlarımın heyecan dolu ses kayıtları geliyor. 2000’lerin başından Miu Miu çizmeleri; Dries Van Noten baskılı, ipek bir elbise… Adrian Appiolaza 1980’li yıllara ait Rei Kawakubo ve Yohji Yamamoto’nun parçalarını toplayarak başlıyor bu serüvene. Arjantinli tasarımcı, 2010’ların ortasında vintage pazarı henüz hayatımızda bu kadar geniş yer tutmadığından ya da popüler olmadığından, makul fiyatlarla koleksiyonunu genişletmeye koyuluyor. Koleksiyona Jean Paul Gaultier ve Martin Margiela’nın parçaları eklenip ürün adedi yaklaşık olarak 4000’lere ulaştığında, partneri Ryan Benacer ile 20 Age Archieve isimli oluşumu hayata geçiriyorlar. Onlara bu ilhamı veren de Zendaya ve Bella Hadid gibi kıyafetlere düşkün it girl’lerin vintage ve arşivlerden giyinmeye giderek artan merakı.

Elbise: Lanvin

İkinci el pazarının büyümesini yalnızca nostaljiyle ya da vintage merakıyla açıklamak yetersiz. Sezon koleksiyonlarının mağazalardaki fiyatı yükseldikçe tüketici, benzer bütçeyle daha ender bulunan ve herkeste olmayan parçalara ulaşmanın yolu olarak, geçmiş sezonlara dönmeyi seçiyor. Bu vesileyle platformlar da ikinci eli niş bir alışkanlık olmaktan çıkarıp gündelik alışverişin parçası haline getirdi. McKinsey’e göre küresel ikinci el pazarının önümüzdeki beş yıl içinde 360 milyar dolara ulaşması bekleniyor. Yıllık ortalama yüzde 10’luk büyüme oranıyla ikinci el pazarı, sıfır lüks ürün pazarından neredeyse üç kat daha hızlı büyüyor. The RealReal gibi ikinci el platformlarına yönelik hem tüketici talebinde hem de yatırımcı ilgisinde artış görülüyor.

Moda tarihine daha akademik yaklaşan ya da koleksiyonunu uzak bir gelecekte müzeye dönüştürmek isteyen Alexander Fury gibi isimler için John Galliano, Christian Lacroix gibi couturier’lerin parçalarının peşine düşmek bir öncelik. @BrendaHashtag adıyla tanıdığımız Alman moda yazarı ve influencer Brenda Weischer ise yalnızca siyah ve beyaz parçalardan oluşan, titizlikle kürasyonunu yaptığı gardırobunda Rick Owens, Ann Demeulemeester ve Issey Miyake gibi isimlerden hem yeni hem vintage parçaları birlikte giyiyor. Bu yaklaşımı da “çağdaş gardırobun doğal bir parçası” olarak tanımlıyor. Vintage’ı günlük gardırobuna taşımak isteyenlerin online aramalarında bazı isimler diğerlerinden belirgin biçimde öne çıkıyor. 2000’ler nostaljisi bitmeyecek: “Phoebe Philo dönemindeki Celine için kaydedilen aramalar yüzde 650, Nicolas Ghesquière dönemindeki Balenciaga için yüzde 400, Marc Jacobs döneminin Louis Vuitton'u için yüzde 375 artmış durumda; Prada’nın 2008 koleksiyonlarına yönelik ilgi yüzde 75, Acne Studios aramaları ise yüzde 33 yükselmiş.” Fashion People podcast’inin sunucusu ve aynı zamanda Line Sheet isimli, moda sektöründeki profesyonellerin takip ettiği bültenin yazarı olan Lauren Sherman, tasarımcı değişikliklerinin pazarı anında etkilediğini söyleyerek devam ediyor: “Matthieu Blazy aramalarındaki yüzde 10.967’lik artış bunun en uç örneklerinden biri. Üstelik geçmiş sezonların it parçaları, yeniden dolaşıma girdikçe daha da fazla talep görüyor; Dries Van Noten sneaker’ları, Prada Bonnie çanta ve Balenciaga Rodeo için aramalar belirgin biçimde yükseliyor.”

Brain La, Çin’de vintage koleksiyonerliğinin son yıllarda nasıl başka bir seviyeye geldiğini çok iyi gösteren isimlerden biri. Onun esas işi koleksiyon yapmak. Yaklaşık on yıldır oluşturmakta olduğu arşiv bugün 8000 parçaya ulaşmış durumda. 2023’te de bütün bu birikimi ARCHIVISM adını verdiği bir yapının altında toplamaya başladı.

Yün Kazak: Isabel Marant

Pileli Etek: Celine

Kendisi burayı “geçmişten gelen şeyler üzerine kurulu yaratıcı bir ajans” diye tarif ediyor ama merkezinde açıkça kendi vintage koleksiyonu var. Şanghay’da arşivini The Collector’s Room adını verdiği pop-up sergilere dönüştürüyor. İlkini Martin Margiela’nın Hermès için tasarladığı 1997-2003 dönemine ayırmıştı. Mantığı biraz müze sergisi, biraz iyi bir vintage butiği: Belirli bir tasarımcıya ya da moda tarihinin belirli bir anına odaklanıyor, parçaların geçmişini araştırıyor ve onları küratoryal bir düzen içinde sergiliyor. Arşivde Alexander McQueen’in 1998-99 Sonbahar/Kış Joan koleksiyonundan bir palto var. Martin Margiela’nın 1989’daki ilk defilesinden, meşhur trompe l’oeil Tattoo Torso Ensemble da koleksiyonda. Kıyafetler, mesela Juergen Teller’ın çektiği ve yalnızca VIP müşterilere gönderildiği için kamuya pek düşmeyen Celine’in basılı kampanya portfolyolarıyla, Philo röportajlarının yayımlandığı eski dergilerle birlikte sunuluyor. Moda tarihine kafayı takanlar için ziyaret edilmesi gereken yerlerin başında.

Bu akım moda sözlüğünde “archive pull” ya da “vintage pull” gibi söylemlerin yaygınlaşmasını sağladı. Saatlerce araştırıp dünyanın herhangi bir köşesinden o tek parçayı bulmak ya da Zendaya gibi yeterince ayrıcalıklıysanız, doğrudan modaevinin kendi arşivine girip kırmızı halıya çıkarmak. Son birkaç yılda bu iş, stilistlerin yeni prestij oyununa dönüştü. Kimin ne giydiği kadar, onu nereden çıkardığı da konuşuluyor. Law Roach’un Zendaya için Dune: Part Two turnesinde Thierry Mugler’ın 1995 couture robot kıyafetini geri getirmesi, bunun en gösterişli örneklerinden biriydi. Law ayrıca “Vintage satıcılarından ödünç almıyoruz, satın alıyoruz” diyor. Bunun bir nedeni, küçük vintage işletmelerini desteklemek. Bir diğeri ise parçanın geçmişine duyduğu saygı: Mümkün olduğunca az müdahale ediyor, tasarımın orijinal bütünlüğünü korumaya çalışıyor.

PVC Topuklu Ayakkabı: Simone Rocha

Pul Detaylı Örme Elbise: Siedres / Beyaz Gömlek: Alaïa / Deri Kemer: Network

Bu offline vintage durakların başında da Los Angeles’taki Aralda Vintage geliyor. Buranın popülerleşmesini sağlayansa Euphoria ve bu dizinin yıldızlarından Alexa Demie. Euphoria’nın Z kuşağına vintage’ı öğrettiğini söylemek fazla iddialı olur ama dizinin, eski kıyafetleri yeniden ‘çok istenir’ hale getirmekte payı büyük. Özellikle ikinci sezonda Maddy’nin Samantha’nın dolabına girip kıyafetlerini tek tek denediği sahneyi hatırlayın. O dolapta 1991 Thierry Mugler “Vampire” elbise, Carla Bruni’nin 1993’te podyumda giydiği Valentino, 1997 Chanel ve Tom Ford dönemi Gucci vardı. Parçaların neredeyse tamamı Los Angeles’taki Aralda Vintage’dan geliyordu. Aralda’nın kurucusu Brynn Jones’un ilk müşterilerinden biri de Alexa Demie; Demie daha sonra Jones’u dizinin kostüm tasarımcısı Heidi Bivens’la tanıştırıyor. Böylece bir “gençlik” dizisinin gardırobu, farkında olunmadan oldukça iyi bir moda tarihi seçkisine dönüşüyor. The RealReal da tam o yıllarda Z kuşağının ‘1990’lar hazır giyimi’ alışverişinin bir yılda yüzde 61 arttığını, Jean Paul Gaultier ve Thierry Mugler’a olan ilginin özellikle yükseldiğini bildiriyordu.

Katmanlı Deri Ceket: Nu / Pileli Etek: Chloé

2023 baharında New Yorklular Chloë Sevigny’nin dolabının neye benzediğini yakından görmek için sabah 06.00’da SoHo’da sıraya girdi. Satış öğlen başlayacaktı; birkaç saat sonra kuyruk, bloğu iki kez dönüyordu. Comme des Garçons, Miu Miu, Gaultier elbette cazipti ama Sevigny’nin dolabından bir şey çıkarabilme fikri de bir o kadar baştan çıkarıcıydı. Vintage’da parçanın kimden geldiği, hangi sezona ait olduğundan daha eğlenceli bir bilgi. Neticede kıyafetler kadar hikayeyi de satın alıyoruz.

Deri Bluz: H&M / Pileli Etek: Celine / Deri Babet: Alexander Wang / Deri Çanta: Tory Burch

Vintage Rehberi

1. Vintage bir parçanın fiyatını belirleyen en temel unsur: Çok iyi durumdaki sıradan bir parça, kötü durumdaki daha “önemli” bir tasarımcı parçasından daha mantıklı bir alışveriş olabilir.

2. İlk kontrol edilmesi gereken şey kumaşın bütünlüğü. Kumaşı hafifçe tuttuğunuzda kuru, incelmiş veya kırılacakmış gibi hissediliyorsa giysinin kullanılabilir ömrü kısa olabilir.

3. Astardaki sorun ile ana kumaştaki sorunu birbirinden ayırın. Astar çoğu zaman değiştirilebilir. Dolayısıyla yıpranmış bir astar tek başına vazgeçme nedeni olmayabilir. Ana kumaştaki çürüme veya büyük yırtık ise, çok daha ciddi.

4. Couture veya önemli tasarımcı etiketi, değeri yükseltebilir; fakat özellikle couture’de işçiliğin kendisi de doğrulamaya yardımcı olur. Eski couture parçalarında koleksiyon, müşteri veya kayıt numarası taşıyan ayrı etiketler bulunabilir.

5. Vintage’ın fiyatı sabit değildir. Bir tasarımcı, dönem veya siluet yeniden moda olduğunda fiyatlar hızla değişebilir. Bugün “normal” görünen bir Galliano/Dior, Philo/Celine veya Ghesquière/Balenciaga parçası birkaç yıl sonra başka bir piyasa değerine sahip olabilir.

6. Küçük tadilatlar normal; büyük müdahalelerdeyse iki kez düşünün. Etek boyunu değiştirmek veya dikiş payını biraz açmak kullanılabilirliği artırabilir. Ama nadir ya da koleksiyonluk bir parçayı yeniden kesmek değerini azaltır. Eski dikişler zamanla kumaşla kaynaşabildiği için tadilatın da dikkatli yapılması gerekir.

7. En iyi vintage alışverişin anahtarı, araştırmadır. Tasarımcıların imzalarını, koleksiyonlarını, dönemlerinin etiketlerini ve karakteristik kesimlerini öğrenmek hem sahte üründen korunmanızı hem de henüz piyasa tarafından fark edilmemiş iyi bir parçayı bulmanızı sağlar.

Üst Sıra Soldan: Deri Babet: Alexander Wang / Taşlı Deri Çizme: Gucci / Deri Topuklu Ayakkabı: Tom Ford / Toka Detaylı Topuklu Ayakkabı: Osklen 

Alt Sıra Soldan: Taş Detaylı Topuklu Ayakkabı: Prada / Kahverengi Deri Topuklu Ayakkabı: Yeni Mevsim / Saten Topuklu Ayakkabı: Pancaldi / Beyaz Deri Topuklu Ayakkabı: Lady's / Süet Topuklu Sandalet: Gianvitto Rossi

Saten Gömlek: Donna Karan / Altın Rengi Toka Detaylı Kemer: Stella McCartney / Logo Baskılı Kemer: Burberry / Logo Tokalı Kemer: Fendi / Çiçek Desenli Kolye, Kalp Figürlü Kolye: Vintage

Kanvas ve Deri Zincir Askılı Çanta: Gucci

Kare Desenli Gömlek: Yves Saint Laurent / Saten Atlet: Vakko / Drapeli Etek: Isabel Marant / Sallantılı Küpe: Vintage

Kare Desenli Gömlek: Yves Saint Laurent / Saten Atlet: Vakko / Drapeli Etek: Isabel Marant / Toka Detaylı Topuklu Ayakkabı: Osklen / Sallantılı Küpe: Vintage / Deri Çanta: Chanel

Katmanlı Blazer Ceket, Sallantılı Küpe: Vintage / Grafik Desenli Pantolon: Marni / Neon Renkli Topuklu Ayakkabı: Christian Louboutin